Баъзан суханони як раҳбар танҳо посух ба як рӯйдоди рӯз нест, балки равзанаест ба тарзи нигоҳи ӯ ба инсон, ҷомеа ва оянда. Дар миёни баёноти Оятуллоҳ Сайид Алӣ Ҳусайнии Хоманаӣ масъалаҳои фарҳанг, ҳувият, илм, ҷавонон, шеър, забон ва ваҳдати миллатҳо ҷойгоҳи вижа доранд; мавзӯъҳое, ки барои мардумони Эрон, Афғонистон ва Тоҷикистон ба сабаби пайвандҳои таърихӣ ва фарҳангӣ аҳамияти махсус пайдо мекунанд.
Нигоҳи ин донишманди динӣ ва мутафаккири муосир ба минтақа танҳо дар чорчӯби муносибатҳои сиёсии байни кишварҳо маҳдуд намешуд. Дар суханони ӯ миллатҳо маҷмӯае аз таърих, фарҳанг, эътиқод ва таҷрибаҳои муштарак буданд; мардумоне, ки метавонанд бо шинохти тавоноиҳои худ роҳи пешрафт ва сарбаландиро беҳтар тай намоянд.
Ӯ дар дидорҳои гуногун борҳо таъкид мекард, ки фарҳанг пояи қудрат ва истиқлоли ҳар ҷомеа мебошад. Дарбораи аҳамияти ҳувияти фарҳангӣ гуфта буд: «Миллате, ки фарҳанги худро аз даст диҳад, ҳувияти худро аз даст хоҳад дод.» Ин андеша барои ҷомеаҳое чун Афғонистон ва Тоҷикистон, ки бахши муҳими таърихи фарҳангии минтақаро дар худ ҷой додаанд, қобили таваҷҷуҳ аст.
Дар суханони ӯ Афғонистон ҳамеша танҳо як номи ҷуғрофӣ набуд, балки кишваре бо мардуми дорои таърих, фарҳанг ва имкониятҳои фаровон маҳсуб мешуд. Дар паёмҳо ва мавқеъгириҳои ӯ дарбораи Афғонистон мавзӯъҳое чун оромии мардум, пешгирӣ аз ихтилоф, ҳифзи ваҳдат ва ояндаи ин кишвар мавриди таваҷҷуҳ қарор гирифта буданд.
Дар яке аз паёмҳое, ки дар солҳои душвори Афғонистон интишор ёфт, ӯ бо ишора ба ранҷи мардуми ин кишвар бар зарурати поён ёфтани даргириҳо ва барқарор шудани сулҳу оромӣ таъкид намуда, ҷанги миёни бародаронро сабаби заъиф гардидани ҷомеа донист. Дар ин нигоҳ, Афғонистон на саҳнаи рақобати қудратҳо, балки хонаи мардуме буд, ки сазовори амният ва пешрафт мебошанд.
Аз назари ӯ, мардуми Афғонистон фаротар аз мушкилоти сиёсӣ ҷомеае бо пешинаи ғании илмӣ, адабӣ ва фарҳангӣ мебошанд. Сарзамине, ки номҳое чун Балх ва Ҳирот дар таърихи фарҳанги минтақа ҷойгоҳи арзанда доранд ва наслҳои зиёде аз донишмандон ва шоиронро парвариш додааст.
Тоҷикистон низ дар ин нигоҳ мақоми вижа дошт. Дар мулоқотҳои ӯ бо мақомоти Тоҷикистон пайвандҳои фарҳангӣ, таърихӣ ва динӣ миёни ду миллат мавриди таъкид қарор мегирифтанд. Ӯ дар дидор бо Эмомалӣ Раҳмон, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, аҳамияти муносибатҳои ду кишвар ва муштаракоти мардумонро ёдовар шуда, забони форсиро яке аз омилҳои наздиккунандаи халқҳои минтақа арзёбӣ кардааст.
Аммо дар андешаи ӯ ин пайвандҳо танҳо ба забон маҳдуд намешуданд. Забонҳои форсӣ, дарӣ ва тоҷикӣ ҷилваҳои як низоми бузурги фарҳангӣ мебошанд; низоме, ки шеър, дониш, ахлоқ, таърих ва ҷаҳонбинии мардумро дар канори ҳам қарор медиҳад.
Ӯ борҳо аз мақоми шеър ва адаб сухан гуфта, шоиронро аз муҳимтарин ҳомилони фарҳанг донистааст. Дар нишастҳои шоирон, аз ҷумла маҳфилҳои шеър бо ҳузури шоирони форсизабон аз кишварҳои гуногун, ҳамин ҷаҳонбинӣ инъикос меёфт; нигоҳе, ки шеърро танҳо ҳунар намедонад, балки онро василаи зинда нигоҳ доштани андеша ва ҳувият мешуморад.
Оятуллоҳ Сайид Алӣ Ҳусайнии Хоманаӣ дар яке аз мулоқотҳои худ бо шоирон дарбораи ҷойгоҳи забони форсӣ дар таърихи фарҳанг сухан гуфта, бар зарурати ҳифзи он таъкид кардааст. Ин таваҷҷуҳ ба забон танҳо муҳаббат ба вожаҳо набуд, балки бахше аз таваҷҷуҳи ӯ ба мероси тамаддунии минтақа ба шумор мерафт.
Дар канори фарҳанг ва забон, мавзӯи илм ва ҷавонон низ аз меҳварҳои доимии суханони ӯ буд. Ӯ борҳо нақши насли ҷавонро дар бунёди оянда муҳим арзёбӣ намуда, ҷавононро сармояи асосии миллатҳо донистааст. Барои як донишҷӯи афғонистонӣ ё тоҷик ин бахш аз суханони ӯ метавонист маъное фаротар аз як тавсияи умумӣ дошта бошад, зеро ояндаи ҳар кишвар ба тавоноии илмӣ ва зеҳнии насли нав вобаста аст.
Мавзӯи ваҳдати исломӣ низ қисми муҳими дидгоҳи ӯ нисбат ба минтақа буд. Ӯ дар суханрониҳои марбут ба ваҳдати мусулмонон борҳо таъкид мекард, ки ихтилоф миёни мусулмонон заминаи сӯистифодаи душманонро фароҳам месозад. Ин масъала барои Афғонистон бо гуногунрангии қавмӣ ва мазҳабии худ аҳамияти махсус дорад.
Дар ин ҷаҳонбинӣ, ваҳдат ба маънои аз байн бурдани фарқиятҳо нест, балки ба маънои ёфтани роҳи ҳамкорӣ миёни инсонҳое мебошад, ки метавонанд бо вуҷуди тафовутҳо бар муштаракоти худ такя намоянд.
Бозхонии суханони Оятуллоҳ Сайид Алӣ Ҳусайнии Хоманаӣ дарбораи Афғонистон, Тоҷикистон ва ҷаҳони форсизабон, дар асл бозхонии маҷмӯае аз андешаҳо дарбораи фарҳанг, мардум, дониш, эътиқод ва ояндаи миллатҳо мебошад.
Барои хонандаи афғонистонӣ ва тоҷик ин суханон ривояте аз тарзи нигоҳи ӯ ба ҷойгоҳи миллатҳо, фарҳангҳо ва пайвандҳои таърихии онҳо ба шумор мераванд.
