شعر مولانا قرنها پس از سرودهشدن، هنوز در گوش و زبان فارسیزبانان زنده است؛ گاهی در قالب غزل و مثنوی و گاهی در صدای خوانندگانی که شعر او را به موسیقی امروز پیوند میزنند.
مولانا جلالالدین محمد بلخی، از بلندآوازهترین شاعران و عارفان زبان فارسی، تنها یک چهره متعلق به گذشته نیست. شعر او در طول قرنها از مرزهای جغرافیایی عبور کرده و در ایران، افغانستان، تاجیکستان و دیگر حوزههای فارسیزبان، همچنان بخشی از میراث مشترک فرهنگی و ادبی به شمار میرود. زبان و اندیشه مولانا، بهویژه در غزلهای دیوان شمس، با مفاهیمی چون عشق، فراق، رهایی و جستوجوی حقیقت، نسلهای گوناگون را با خود همراه کرده است.
این ماندگاری را میتوان در موسیقی نیز بهروشنی دید؛ جایی که ابیات مولانا از صفحات کتاب بیرون آمده و به آواز تبدیل شدهاند. از موسیقی معاصر ایران تا آواز افغانستان و موسیقی سنتی تاجیکستان، هنرمندان بسیاری کوشیدهاند شعر این شاعر بزرگ را با صدای خود به نسل امروز برسانند. سه قطعه از سه سرزمین فارسیزبان، نمونهای شنیدنی از همین پیوند دیرپا هستند.
«زندان» با صدای محسن چاوشی
در ایران، محسن چاوشی یکی از چهرههای موسیقی معاصر است که بخشی از شعر مولانا را در قالبی متفاوت و امروزی اجرا کرده است. قطعه «زندان» با شعری از مولانا ساخته شده و ابیاتی از غزل معروف «بمیرید بمیرید در این عشق بمیرید» را به گوش مخاطب امروز رسانده است.
«زندان» با همان مفاهیم آشنای شعر مولانا، یعنی رهایی از بند و عبور از خود، فضایی متفاوت از اجرای کلاسیک شعر عرفانی ایجاد میکند. در اینجا شعر قرنها پیش مولانا، با موسیقی معاصر همراه شده تا بار دیگر نشان دهد که فاصله میان شعر کلاسیک و مخاطب امروز، لزوماً فاصلهای بزرگ نیست.
اگر میخواهید مولانا را در صدایی متفاوت و با حالوهوای موسیقی امروز بشنوید، «زندان» محسن چاوشی را از دست ندهید.
«دل من» با صدای ذبیح هدایت
در افغانستان شعر مولانا جایگاه ویژهای در موسیقی دارد. ذبیح هدایت، آوازخوان افغانستانی، از جمله هنرمندانی است که آثار عرفانی مولانا را بازخوانی کرده است. او در برنامه «نواهنگ» آیفیلم ۲، قطعه «دل من» را اجرا کرد؛ اثری بر اساس غزل مولانا که با مطلع «قصد جفاها نکنی ور بکنی با دل من» آغاز میشود.
این غزل در دیوان شمس مولانا با شماره ۱۸۱۸ ثبت شده و سرشار از همان شور عاشقانه و عارفانهای است که بخش مهمی از غزلیات مولانا را شکل میدهد. ذبیح هدایت با اجرای این شعر، آن را از فضای دیوان شعر به فضای آواز امروز افغانستان آورده است.
اگر میخواهید یکی از غزلهای عاشقانه مولانا را با صدای یک آوازخوان افغانستانی بشنوید، «دل من» ذبیح هدایت انتخابی شنیدنی است.
تاجیکستان؛ «دور مشو» با صدای دولتمند خالف
و اما در تاجیکستان؛ سرزمینی که شعر فارسی و موسیقی سنتی در آن پیوندی دیرینه دارند، نام دولتمند خالف جایگاه ویژهای دارد. این هنرمند فقید تاجیکستان، از چهرههای شناختهشده موسیقی سنتی این کشور بود و در آثارش بارها به سراغ شعر شاعران کلاسیک و معاصر فارسی رفت.
یکی از نمونههای شناختهشده این پیوند، تصنیف «دیوانه شو» است؛ اثری که شعر مولانا را با موسیقی و آواز تاجیکی همراه میکند. صدای گرم و شیوه اجرای «دولتمند خالف» در این قطعه، شعر کلاسیک فارسی را از فضای دیوانها به موسیقی معاصر تاجیکستان میآورد و بار دیگر نشان میدهد که میراث مولانا چگونه میتواند در قالبهای گوناگون موسیقی زنده بماند.
پس اگر میخواهید صدای شعر مولانا را در موسیقی تاجیکستان بشنوید، « دیوانه شو» دولتمند خالف را بشنوید؛ صدایی که بخشی از پیوند دیرینه شعر فارسی و موسیقی تاجیکی را با خود همراه دارد.
یک شاعر، سه صدا، سه سرزمین
از محسن چاوشی در ایران تا ذبیح هدایت در افغانستان و دولتمند خالف در تاجیکستان، مسیر این سه قطعه متفاوت است؛ اما نقطه آغازشان یکی است: شعر مولانا.
شاید همینجا بتوان معنای ماندگاری مولانا را بهتر دید؛ شاعری که قرنها پیش شعر گفت، اما هنوز میتوان ابیاتش را با ساز و آواز شنید و در صدای هنرمندان امروز بازشناخت. مرزها تغییر کردهاند، شیوههای موسیقی دگرگون شدهاند و نسلها آمده و رفتهاند؛ اما شعر مولانا همچنان راه خود را از کتاب به آواز، و از گذشته به امروز پیدا میکند.
در سالروز بزرگداشت مولانا، این سه صدا را بشنویم؛ سه روایت موسیقایی از شاعری که شعرش هنوز در جهان فارسیزبان نفس میکشد.
