29 сентябр фурсатест барои ёдоварӣ аз Шамсиддини Муҳаммади Табрезӣ — орифе, ки зиндагияш бо асрору ношинохтагиҳои зиёд омехта шудааст, аммо номи ӯ то абад бо Мавлоно Ҷалолиддини Муҳаммади Балхӣ ва яке аз бузургтарин таҳаввулот дар адабиёти форсӣ пайванд дорад.
Агар бихоҳем Шамсро дар як ҷумла муаррифӣ кунем, шояд ҳамин кофӣ бошад: ӯ марде буд, ки бо як дидор зиндагии Мавлоноро дигар кард.
Шамс тақрибан соли 1186 милодӣ дар Табрез ба дунё омадааст ва бахши зиёди зиндагии худро дар сафар ва мулоқот бо орифон ва аҳли маърифат гузаронидааст. Дар бораи солҳои зиндагии ӯ маълумоти дақиқи зиёде дар даст нест ва бисёре аз ривоятҳое, ки баъдтар дар бораи ӯ ба вуҷуд омадаанд, бо ҳикояҳои сӯфиёна омехта шудаанд. Ончӣ равшантар аст, сафарҳои зиёд ва ҷустуҷӯи ӯ барои пайдо кардани инсонест, ки тавонад бо ӯ гуфтугӯе амиқ ва фарқкунанда дошта бошад.
Ин ҷустуҷӯ ниҳоят ӯро ба Қуния расонд; ҷое ки соли 1244 милодӣ бо Мавлоно мулоқот кард.
Дидоре, ки ҳама чизро дигар кард
Мавлоно пеш аз дидор бо Шамс олими маъруф ва мударриси динӣ буд ва дар Қуния шогирдони зиёде дошт. Аммо ошноӣ бо Шамс масири зиндагии ӯро тағйир дод.
Дар бораи ҷузъиёти нахустин дидори ин ду мард ривоятҳои гуногун вуҷуд доранд. Бархе аз онҳо маъруфу ҷолибанд, аммо на ҳамаи онҳо аз нигоҳи таърихӣ қатъӣ ба шумор мераванд. Ончӣ қариб дар ҳамаи манбаъҳои муҳим барҷаста аст, таъсири амиқи ин дидор ба Мавлоност.
Шамс барои Мавлоно танҳо устод ё дӯст набуд. Суҳбат ва ҳамнишинӣ бо ӯ Мавлоноро ба таҷрибаи тозае аз ишқ, ирфон ва ҳақиқат наздик кард ва замина фароҳам овард, то чеҳраи дигаре аз Мавлоно шакл бигирад; чеҳрае, ки имрӯз ӯро бештар бо он мешиносем.
Мавлоно пас аз ин дидор беш аз пеш ба шеър ва мусиқӣ рӯ овард ва забони шеъри ӯ низ рангу ҳавои дигар гирифт.
Шамс дар шеъри Мавлоно
Яке аз равшантарин нишонаҳои таъсири Шамс бар Мавлоно ғазалҳоест, ки баъдан дар «Девони Шамси Табрезӣ» гирд оварда шуданд.
Дар ин ашъор Шамс танҳо як шахсияти таърихӣ нест; гоҳе рамзи ишқ, ҳақиқат ва ҷустуҷӯи маънавӣ низ ҳаст. Мавлоно аз Шамс сухан мегӯяд, аммо дар бисёр мавридҳо сухани ӯ аз як шахси мушаххас фаротар меравад ва ба ҷустуҷӯи инсон барои ёфтани ҳақиқат ва расидан ба маъшуқ табдил меёбад.
«Мақолоти Шамс» низ аз муҳимтарин манбаъҳо барои шинохти андеша ва забони ӯст. Ин асар ба маънои имрӯза маҷмуаи муназзам нест, балки маҷмуаи гуфторҳо ва суҳбатҳоест, ки аз суханони Шамс ба ёдгор мондааст ва тасвири наздиктаре аз шахсият ва андешаи ӯ ба даст медиҳад.
Аз ҳамин рӯ, барои шинохти Шамс бояд миёни Ончӣ дар манбаъҳои наздик ба даврони зиндагии ӯ омадааст ва ривоятҳое, ки дар давраҳои баъдӣ дар бораи ӯ сохта шудаанд, фарқ гузошт.
Шамс ва Мавлоно; пайванде фаротар аз марзҳо
Достони Шамс ва Мавлоно барои форсизабонон танҳо қиссаи ду ориф дар асри ҳафтуми ҳиҷрӣ нест.
Мавлоно дар Балх ба дунё омадааст; шаҳре, ки имрӯз дар қаламрави Афғонистон қарор дорад. Хонаводаи ӯ баъдан аз Балх муҳоҷират кард ва пас аз гузаштан аз шаҳрҳои гуногун, дар ниҳоят дар Қуния сукунат ихтиёр намуд. Мавлоно бештари осори маъруфи худро дар ҳамин муҳити фарҳангӣ офарид, аммо забон ва андешаи ӯ решаҳои амиқ дар суннати форсии Хуросон дошт.
Аз ин рӯ, достони Мавлоно ва Шамсро наметавон ба марзҳои сиёсии имрӯза маҳдуд кард. Ин мерос дар фазои густурдаи фарҳангие шакл гирифт, ки Хуросон, Рай, Мовароуннаҳр, Ироқ, Шом ва Анатолияро бо ҳам мепайваст.
Барои хонандаи имрӯз дар Тоҷикистон, Афғонистон ва дигар сарзаминҳои форсизабон аҳамияти ин достон низ дар ҳамин пайванди фарҳангист. Мавлоно шоире аз Балх аст ва Шамс орифе аз Табрез, аммо забон ва андешае, ки аз пайванди ин ду шакл гирифт, ба як ҷуғрофиёи густурдаи фарҳангӣ тааллуқ дорад.
Ғайбати Шамс; оғози як марҳилаи нав
Муносибати наздики Шамс ва Мавлоно барои ҳамаи атрофиёни Мавлоно осон набуд. Мухолифати бархе аз наздикони ӯ дар ниҳоят ба ҷудоии Шамс аз Қуния анҷомид.
Шамс баъд аз муддате бозгашт, аммо ин бор низ ҳузураш дер давом накард. Ниҳоят аз Қуния нопадид шуд ва дар бораи сарнавишти ӯ ривоятҳои гуногун ба вуҷуд омаданд.
Дар бархе манбаъҳо аз кушта шудани Шамс сухан гуфта шудааст ва дар баъзе ривоятҳо эҳтимоли тарки Қуния аз ҷониби ӯ матраҳ мешавад. Дар бораи маҳалли дафни ӯ низ дидгоҳҳои гуногун вуҷуд доранд. Аз ин рӯ, наметавон ҳамаи ривоятҳои маъруф дар бораи марги ӯро бо як дараҷаи итминон баён кард.
Аммо як воқеият равшан аст: ғайбати Шамс ба Мавлоно таъсири амиқ гузошт.
Мавлоно, ки пеш аз ин дидор бештар ҳамчун олим ва мударрис шинохта мешуд, пас аз ҷудоӣ аз Шамс беш аз пеш ба шеър паноҳ бурд. Ғайбати Шамс ба ҷойи он ки ин робитаро аз миён барад, онро ба бахше пойдор аз ҷаҳони шеъри Мавлоно табдил дод.
Марде, ки дар ғайбаташ набудаш шуд
Шамс дар муқоиса бо Мавлоно осори хеле камтаре аз худ ба ҷо гузоштааст ва маълумоти таърихӣ дар бораи зиндагии ӯ низ маҳдудтар аст. Бо вуҷуди ин, шояд камтар шахсиятеро метавон пайдо кард, ки бо вуҷуди чунин ношинохтагиҳо тавониста бошад ба зиндагии як шоири бузург чунин таъсири равшане гузорад.
Агар Мавлоно яке аз қуллаҳои баландтарини шеъри форсӣ бошад, Шамсро метавон яке аз муҳимтарин рӯйдодҳои роҳи расидани ӯ ба ин қулла донист.
Аҳамияти Шамс танҳо дар он чизе нест, ки мо дар бораи худи ӯ медонем; аҳамияти ӯ дар тағйирест, ки дар Мавлоно ба вуҷуд овард. Ин тағйир аз як дидор оғоз шуд ва дар шеърҳое идома ёфт, ки садсолаҳо баъд низ хонда мешаванд.
Шамс рафт, аммо номи ӯ дар канори Мавлоно боқӣ монд; на танҳо дар унвони «Девони Шамс», балки дар бахши бузурге аз шеъру ҷаҳони андешаи Мавлоно.
Шояд рози ҷовидона мондани ӯ низ ҳамин бошад: баъзан инсон на ба андозаи он чи дар бораи худаш навишта шудааст, балки ба андозаи таъсире, ки ба зиндагии дигарон гузоштааст, дар таърих ҷовидон мемонад.
