22 сентябр дар Тоҷикистон «Рӯзи Рӯдакӣ» ном дорад ва ҳамасола ба ифтихори Абӯабдуллоҳ Ҷаъфар ибни Муҳаммад Рӯдакӣ, шоири маъруфи давраи Сомониён ва яке аз чеҳраҳои барҷастаи таърихи адабиёти форсӣ, таҷлил мешавад. Ин сана соли 2002 ба таври расмӣ дар Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи рӯзҳои ид» сабт гардид. Тибқи қонуни 3 майи соли 2002 қабулшуда, «Рӯзи Рӯдакӣ – 22 сентябр» ба феҳристи санаҳои расмии кишвар ворид карда шуд. Манбаъҳои расмии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмонро аз ташаббускорони асосии таъсиси ин рӯз ном мебаранд.
Рӯдакӣ, ки номи пуррааш Абӯабдуллоҳ Ҷаъфар ибни Муҳаммад Рӯдакӣ мебошад, тақрибан соли 858 мелодӣ дар ноҳияи Рӯдак, дар наздикии Самарқанд ва Бухоро, ба дунё омада, тақрибан соли 941 мелодӣ даргузаштааст. Дар бораи ҷузъиёти зиндагии ӯ маълумоти маҳдуд мавҷуд аст ва бахши муҳими маълумоте, ки имрӯз дар бораи зиндагии ин шоир медонем, аз ишораҳои дар ашъори ӯ мавҷудбуда ва манбаъҳои тарҷумаиҳолии асрҳои баъдӣ ба даст омадааст. Донишномаи «Энсиклопедияи Эронӣ» ӯро машҳуртарин шоири форсизабони давраи Сомониён муаррифӣ мекунад.
Рӯдакӣ қисми зиёди фаъолияти адабии худро дар дарбори Сомониён дар Бухоро гузаронида, дар замони амир Насри дуюми Сомонӣ аз шоирони мавриди таваҷҷуҳи дарбор ба шумор мерафт. Манбаъҳои таърихӣ ва адабӣ ӯро яке аз шоирони барҷастаи ин давра донистаанд. Дарбори Сомониён дар он замон яке аз муҳимтарин марказҳои пуштибонии ҳунар ва дониш дар Мовароуннаҳр ва Хуросон ба ҳисоб мерафт ва Рӯдакӣ дар ҳамин муҳити фарҳангӣ ба шуҳрат расид.
Дар бораи дониш ва маҳорати Рӯдакӣ низ гузоришҳои гуногуни таърихӣ мавҷуданд. Муҳаммад Авфӣ, нависанда ва тазкиранависи асрҳои миёна, навиштааст, ки Рӯдакӣ Қуръонро аз бар медонист ва аз кӯдакӣ ба шеъргӯӣ мепардохт. Авфӣ ҳамчунин аз маҳорати Рӯдакӣ дар навохтани чанг ва шеърхонӣ ёд кардааст. Бо вуҷуди ин, бисёре аз ҷузъиёти марбут ба кӯдакӣ ва зиндагии шахсии Рӯдакӣ бояд дар доираи ривоятҳои таърихӣ ва адабии давраҳои баъдӣ баррасӣ шаванд.
Рӯдакӣ шоири сермаҳсул буд ва дар қолабҳои гуногуни шеърӣ, аз ҷумла қасида, ғазал, маснавӣ ва рубоӣ, осори зиёде аз худ ба ҷо гузоштааст. Ӯ ба далели нақши муҳимаш дар ташаккул ва шукуфоии шеъри форсӣ дар давраи Сомониён, дар пажӯҳишҳои адабӣ бештар бо унвони «Падари шеъри форсӣ» ё яке аз поягузорони адабиёти классикии форсӣ шинохта мешавад. Осори боқимонда аз ӯ низ аз намунаҳои нахустини барҷастаи шеъри форсӣ ба шумор мераванд.
Дар бораи шумораи воқеии ашъори Рӯдакӣ ихтилофи назар вуҷуд дорад. Рашидии Самарқандӣ, шоир ва тазкиранависи асри панҷуми ҳиҷрӣ, шумораи ашъори ӯро як миллиону 300 ҳазор мисраъ зикр кардааст; бо вуҷуди ин, ин рақамро наметавон шумораи қатъии осори Рӯдакӣ донист. Аз маҷмӯаи бузурги осоре, ки дар манбаъҳои таърихӣ ба Рӯдакӣ нисбат дода шудаанд, танҳо тақрибан ҳазор байт то замони мо боқӣ мондааст. Пажӯҳишҳои навин низ нишон додаанд, ки бахше аз байтҳои ба Рӯдакӣ нисбатдодашуда дар гузашта ба шоирони дигар тааллуқ доштаанд.
Аз вижагиҳои шеъри Рӯдакӣ таваҷҷуҳ ба табиат, зиндагӣ, шодмонӣ, панду андарз ва таҷрибаҳои инсонӣ мебошад. Ҳамин вижагиҳо боис шудаанд, ки шеъри ӯ то имрӯз дар адабиёти форсӣ ва тоҷикӣ ҷойгоҳи хос дошта бошад.
Дар бораи нобиноии Рӯдакӣ низ ривоятҳои гуногун вуҷуд доранд. Муҳаммад Авфӣ ӯро модарзод нобино муаррифӣ кардааст, аммо ин ривоят баъдан аз ҷониби бархе аз муҳаққиқон мавриди шубҳа қарор гирифтааст; зеро дар ашъори Рӯдакӣ тасвирҳои дақиқ ва густурдае аз рангҳо ва манзараҳои табиат ба назар мерасанд. Бархе муҳаққиқон эҳтимол додаанд, ки Рӯдакӣ дар солҳои охири зиндагӣ биноии худро аз даст дода бошад. Аз ин рӯ, дарбораи замон ва сабаби нобиноии ӯ наметавон бо итминони таърихӣ сухан гуфт.
Рӯдакӣ дар фарҳанги муосири Тоҷикистон низ ҷойгоҳи барҷаста дорад ва аз ӯ ҳамчун поягузори адабиёти классикии тоҷик ёд мешавад. Агентии миллии иттилоотии Тоҷикистон «Ховар» ва ниҳодҳои фарҳангии кишвар дар чорабиниҳои марбут ба Рӯзи Рӯдакӣ аз ӯ ҳамчун поягузори адабиёти тоҷик ва форсӣ ёд мекунанд.
Номи Рӯдакӣ ҳамчунин дар соҳаҳои фарҳангӣ ва миллии Тоҷикистон ҳузури густурда дорад. Институти забон ва адабиёт ба номи Рӯдакӣ дар сохтори илмии Тоҷикистон фаъолият мекунад ва оромгоҳи мансуб ба ин шоир дар Панҷрӯд, дар наздикии Панҷакент, ҷойгир аст. Бонки миллии Тоҷикистон низ дар муаррифии пулҳои коғазии кишвар Рӯдакиро бо унвони «Поягузори адабиёти классикии тоҷик» муаррифӣ кардааст.
Рӯзи Рӯдакӣ дар Тоҷикистон бо баргузории барномаҳои гуногуни фарҳангӣ ва адабӣ таҷлил мешавад. Баргузории нишастҳо ва ҳамоишҳои илмӣ, маҳфилҳои адабӣ ва шеърхонӣ, инчунин чорабиниҳои марбут ба муаррифӣ ва омӯзиши мероси Рӯдакӣ аз ҷумлаи барномаҳое мебошанд, ки ба ин муносибат баргузор мешаванд.
22 сентябр дар Тоҷикистон фурсатест барои ёдоварӣ аз шоире, ки яке аз нахустин садоҳои бузурги шеъри форсӣ буд; садое, ки пас аз ҳазор сол ҳам хомӯш нашудааст.
