به گزارش آی فیلم2، جنگل های «هیرکانی» ایران و آذربایجان از مهمترین مناطق زیست کره در جهان به شمار میروند. این جنگلها نقشی موثر در شکلگیری چرخه زندگی دارند؛ تا جایی که در فهرست میراث طبیعی یونسکو ثبت شدهاند.
موقعیت خاص جنگل های «هیرکانی» در حاشیه دریای «خزر» و کوهستانهای اطراف آن، شرایط اقلیمی خاصی برای گونههای گیاهی فراهم کرده است که در جنگل های سایر نقاط جهان دیده نمیشود و این مسئله سبب پیدایش گونههای نادر گیاهی و حیوانی شده است.
جنگل های «هیرکانی» مانند نواری سبز رنگ در جنوب دریای «خزر» قرار گرفتهاند و درختان آن بسیار متراکم هستند. با توجه به موقعیت مکانی و آب و هوایی این جنگلها، میتوان این منطقه را یکی از غنیترین ذخایر آبی جهان نیز دانست که مانند سدی بزرگ از جاری شدن سیل در شمال ایران جلوگیری میکند. بنا بر بعضی اسناد موجود و خواندن کتیبههای ایران باستان (دوره هخامنشیان)، نام این منطقه در گذشته «ورکان» بوده است؛ اما در حال حاضر با توجه به اشتراک بین کشورهای ایران و آذربایجان، دو کشور روی نام «هیرکان» به توافق رسیدهاند.
نمونههای مشابه جنگل های «هیرکانی» ایران و آذربایجان در جهان محدود هستند و این مطلب، ارزش این جنگلها را بیشتر میکند. در بسیاری از نقاط جهان و همین طور کشور ایران، کمبود عرصه جنگلی و نابودی جنگلها، آسیبهای غیر قابل جبرانی به وجود آوردهاند که از مهمترین آنها میتوان به آلودگی هوا و سیلهای ویران کننده اشاره کرد.
در طول سالیان اخیر قوانین زیادی در جهت حمایت از منابع ارزشمند جنگلی در شمال ایران به تصویب رسیدهاند که امکان آسیب به جنگل های «هیرکانی» را کاهش دادهاند؛ اما باید به خاطر داشت که حفظ جنگل های «هیرکانی» شمال ایران، نهتنها برای زندگی امروز جهان ضروری است، بلکه بهعنوان گنجینهای برای آیندگان بسیار اهمیت دارد.
در حالت کلی میتوان آب و هوای داخل جنگل های «هیرکانی» را به سه دسته تقسیم کرد. آب و هوای خشک تابستانی، آب و هوای مرطوب خزانی و اقلیم معتدل زمستانی. در بخشهای مختلف جنگل، آب و هوا با یکدیگر تفاوت دارند. این تنوع اقلیمی در این جنگلها در سایر نقاط جهان کمتر دیده میشود. از مهمترین درختان این جنگلها میتوان به درختان «راش»، «افرا»، «نارون»، «توسکا»، «زبان گنجشک»، «ممرز»، «بارانک»، «سرخدار»، «نمدار»، «انجیلی»، «لرگ»، «لیلکی»، «خرمندی»، «انجیر» و انواع «شمشاد» اشاره کرد.
رویش درختان مختلف در جنگل های «هیرکانی» در نواحی منحصربهفردی اتفاق میافتد. بر اساس شیب مناطق مختلف و ارتفاع جنگل، تنوع درختان و گیاهان در بخشهای مختلف این جنگلها متفاوت است. بهطور کلی در نقاط مرتفعتر جنگل های «هیرکانی» میتوان گونههایی از درختان «لور»، «سرو سابینا»، «کامونیس» و «اوری» را مشاهده کرد. دامنهها نیز که ارتفاع کمتری به نسبت بالای کوهها دارند، محل رویش درختانی مانند «ممرزستان» و «راش» هستند. درختان «راش» برای رویش نیاز به موقعیت جغرافیایی خاص دارند و به همین دلیل پوشش گسترده این درختان در جنگل های هیرکانی را از برجستهترین ویژگیهای جنگل های «هیرکانی» میدانند. درختان «انجیلی» و «بلوط ممرزستان»، در دامنههای میانی با ارتفاع کمتر نیز میرویند و انواع درختان «انجیلی»، «توسکام، «بلوط» و درختچههای کوتاه و «شمشاد» نیز، در مناطق پست جلگهای، رشد میکنند.
از انواع پرندگان میتوان به «عقاب»، «جغد»، «اردک خاکستری»، «شاهین»، «کبک»، «بلدرچین»، «اردک خاکستری»، «کرکس»، «قرقی»، «دارکوب»، «قرقاول»، «سار» و «اردک نوک پهن»، اشاره کرد. از مهمترین گونههای رو به انقراض پرندگان در جنگل های «هیرکانی» در حال حاضر، «قرقاولهای خزری» هستند. برخی گونههای جالب توجه در جنگل های هیرکانی، نزدیک به ۷۰ نوع از ماهی ها هستند که در آب های اطراف جنگل های ارسباران دیده میشوند.
«خرس قهوهای»، «پلنگ، گرگ»، «شغال»، «سمور»، «خارپشت»، «خرگوش»، «گورکن»، «موش جنگلی» و «گربه وحشی» نیز از معروفترین حیوانات این مناطق هستند. پستاندارانی مانند «مرال»، «بز»، شوکا و کل، در گذشته در بیشتر نقاط جنگل های هیرکانی زندگی میکردند که امروزه بسیاری از آنها از میان رفتهاند و تنها میتوان در اطراف آمل و پارک ملی گلستان رد پای آنها را پیدا کرد.
روباه سر دم سیاه و اسبچه خزری، از کمیابترین پستانداران در حال زیست در این جنگل هستند. اسبچه خزری در جنگل های حوالی آمل، زندگی میکند و برای نخستین بار این حیوان را در جنگل های «هیرکانی» کشف کردهاند.
جنگل های «هیرکانی» از مهمترین ذخایر طبیعی جهان هستند. در طول سالهای متمادی، بهدلیل گسترش روند شهرنشینی و نا آگاهی از خطرات نابودی جنگلها، بخشهای زیادی از این جنگلها آسیب جدی دیدهاند. این روند و اثر آن بر محیط زندگی انسانها، توجه کارشناسان را به بررسی اهمیت بالای این جنگلها، جلب کرده است.
جنگل های «هیرکانی» مانند کارخانه عظیم تصفیه هوا هستند. وسعت بالای این منطقه نقش قابلتوجهی در تولید اکسیژن و هوای پاک نواحی اطراف آن دارد؛ تا جایی که حذف درختان جنگلی میتواند مشکل جدی در تامین اکسیژن مورد نیاز جهان ایجاد کند.
نزدیکی جنگل های «هیرکانی» به دریا، موقعیت این مناطق را برای لذت گردشگران، دو چندان میکند. بهدلیل رشد گونههای منحصربهفرد گیاهی و همین طور حیوانی در این جنگلها، سفر به این جنگلها میتواند برای زمینشناسان و پژوهشگران نیز بسیار مفید باشد. بررسی فسیلهای گیاهی و جانوری از چندین میلیون سال پیش در این جنگلها، دستیابی به اطلاعات منحصربهفردی در علوم زیست شناسی و زمینشناسان را میسر کردهاند.
علاوه بر موارد گفته شده، وجود چرخه طبیعی زندگی در جنگل های «هیرکانی»، بر اکو سیستم جهان تاثیرگذار است. با انقراض هر یک از حیوانات و گیاهان این مناطق، آسیب غیر قابل جبرانی به چرخه زندگی در جهان وارد میشود. گونههای نادر حیوانی و گیاهی در جنگل های هیرکانی، در هیچ کجای دیگری از جهان یافت نمیشوند و این مطلب اهمیت این جنگلها را در جهان دوچندان میکند. ثبتنام این منطقه در فهرست میراث جهانی یونسکو، این مطلب را تایید میکند.
سمیه غفوری زاده
